Op 3 september 1967, om tien voor vijf ’s ochtends, stond heel Zweden stil. Wie op dat moment op de baan was moest stoppen, van rijstrook wisselen, en wachten. Om vijf uur mocht iedereen verder. Aan de rechterkant.

Geen overgangsperiode. Geen proefprovincie. Een land van acht miljoen mensen dat in tien minuten van links naar rechts gaat.

Waarom het moest

Zweden reed links, maar meer dan negentig procent van de Zweden reed rond in een auto met het stuur aan de linkerkant. Dat is de slechtst denkbare combinatie: je zit aan de kant van de berm en je moet inhalen zonder iets te zien. Daarbij reden de buren in Noorwegen en Finland al rechts, en aan die grenzen wisselde het verkeer dus elke dag van kant.

De regering wou eraf. In 1955 legde ze de vraag voor aan de bevolking, en de bevolking antwoordde duidelijk: 83 procent stemde om links te blijven rijden. Het parlement keek daar acht jaar later overheen en keurde de omschakeling toch goed, op 10 mei 1963, met 1967 als datum.

Dat is op zich al een verhaal. Een referendum met een uitslag van vier tegen een, en dan toch het omgekeerde doen. Ik weet niet goed wat ik daarvan moet vinden, maar het is wel het soort beslissing dat vandaag ondenkbaar zou zijn.

Vier jaar voorbereiden voor tien minuten

Wat er tussen 1963 en 1967 gebeurd is, is het aardigste stuk. Ongeveer 350.000 verkeersborden moesten weg of vervangen worden, twintigduizend daarvan in Stockholm alleen. Wegmarkeringen herschilderen. Kruispunten hertekenen. Bussen hebben deuren aan een kant, dus Zweden kocht meer dan duizend nieuwe bussen en bouwde er zo’n achtduizend om zodat ze aan beide kanten deuren hadden. De bussen die overbleven zijn naar Pakistan en Kenia verkocht.

De nacht zelf was tot op het uur uitgetekend. Tussen een uur en zes uur mocht alleen noodzakelijk verkeer op de baan. Om tien voor vijf stoppen, wisselen, wachten. Om vijf uur verder.

Vondst. De campagne eromheen is bijna niet te geloven. Het logo van Dagen H, een H met een pijl, stond op melkpakken en op ondergoed. Er waren handschoenen en stickers. De televisie organiseerde een liedjeswedstrijd, en die werd gewonnen door “Håll dig till höger, Svensson”, ofwel “hou rechts, Svensson”, gezongen door The Telstars. Maandenlang. Op melkpakken.

En toen werd het veiliger

De dag zelf: 157 ongevallen, waarvan 32 met gewonden, en daarvan een klein aantal ernstig. De maandag erna, de eerste echte werkdag met spitsuur en al: 125 ongevallen, en geen enkel dodelijk. Op een gewone maandag lagen die cijfers tussen 130 en 198.

De verzekeringsclaims voor motorvoertuigen zakten tijdelijk met veertig procent.

Daar stopt het verhaal meestal. Zweden schakelde om en het werd veiliger, kijk eens hoe goed een land iets kan organiseren. Het is ook precies op dat punt dat het interessant wordt, want er staat een vervolg bij dat bijna nooit meegaat.

Zes weken

Na zes weken zaten de verzekeringsclaims weer op hun gewone peil. En tegen 1969 lagen de ongevallencijfers weer waar ze lagen voor de omschakeling.

De winst was dus niet de rijrichting. De winst was de schrik.

Iedereen reed die eerste weken alsof zijn leven ervan afhing, want dat was ook zo. Je moest nadenken bij elk kruispunt, bij elke afslag, bij elke keer dat je in de auto stapte. Niets ging nog vanzelf. En zodra het weer vanzelf ging, zodra rechts rijden gewoon rechts rijden werd, kwamen de oude cijfers terug.

Waar ik het voor onthouden heb

Ik moest hierbij denken aan elke keer dat we op het werk iets nieuws uitrollen. Een nieuw systeem, een nieuwe procedure, een nieuwe manier van werken. De eerste weken gaat het opvallend goed. Mensen letten op, lezen de instructie, vragen na als ze twijfelen. De cijfers zien er prima uit.

En dan zakt het weg naar het oude niveau, en dat wordt gelezen als “de verandering heeft niet gewerkt”. Terwijl de verandering wel gewerkt heeft. Wat wegging was de aandacht.

Dat is een ongemakkelijke gedachte, want ze betekent dat je bij zowat elke ingreep twee dingen tegelijk meet: het effect van de ingreep, en het effect van het feit dat iedereen erop let. Het tweede is altijd het grootste, en het gaat altijd weg. Als je meet in week drie, meet je vooral hoe hard mensen hun best doen.

De Zweden zaten er trouwens niet naast. Rechts rijden was voor hen de juiste keuze, om alle redenen die er waren: de auto’s, de buren, de grenzen. Alleen was dat een structureel voordeel dat je niet terugziet in een ongevallencijfer van zes weken. De winst die je wel zag in dat cijfer, was er eentje die niemand kon vasthouden.

Let op. Pas op met de rondzingende versie “Zweden ging rechts rijden en het werd veiliger”. Dat klopt voor een handvol weken en daarna niet meer, en die zes weken staan gewoon bij de cijfers vermeld. Ook de zin “er viel geen enkele dode” ben ik meermaals tegengekomen, en die is te breed. Wat wel gedocumenteerd is: op de maandag na de omschakeling was geen van de 125 ongevallen dodelijk. Over de weken erna heb ik geen betrouwbaar cijfer gevonden.

De cijfers en de details hierboven komen van de pagina over Dagen H, waar ze met bron vermeld staan. Er bestaan trouwens prachtige foto’s van die ochtend in Stockholm, met een kruispunt vol auto’s die allemaal tegelijk niet goed weten waar ze moeten zijn. Precies zo zag het eruit.