Er ligt er eentje bij de bushalte hier vlakbij. Het aangelegde pad maakt een rechte hoek rond het grasperk, en dwars daardoorheen loopt een halve meter brede strook aarde, uitgesleten tot op de grond. Niemand heeft die aangelegd. Niemand heeft er ooit over vergaderd. Het is er gewoon gekomen, stap na stap, en het ligt er nu al zo lang dat het gras aan de randen het opgegeven heeft.

Olifantenpaadjes, heten die dingen in het Nederlands. In het Engels ‘desire paths’ of ‘desire lines’, mooier klinkend maar minder juist, want er komt geen verlangen aan te pas. Er zijn nog tientallen andere namen: koeienpaden, geitenpaden, sociale paden, sluippaden. Fotograaf Jan-Dirk van der Burg heeft er in 2011 een heel boek over gemaakt, en het aardige aan dat boek is dat je na tien bladzijden nergens meer kunt kijken zonder ze te zien.

Wat mij bezighoudt, is niet het paadje zelf, maar hoe we ernaar kijken. Standaard interpreteren we het als een overtreding. De mens die niet op het pad blijft, die het gras vertrappelt, die te lui is om een omweg te maken. Maar dat is precies andersom. Een olifantenpaadje is geen overtreding, het is een correctie.

Iemand heeft ooit een tekening gemaakt met een veronderstelling erin: mensen willen van daar naar daar, en ze zullen deze weg nemen. De wandelaar heeft die veronderstelling getest, honderden keren, en het resultaat ligt zichtbaar in de modder vast. Dat is een zuiverdere vorm van feedback dan welke enquête ook. Geen meningen, geen focusgroepen, geen “wat zou u doen als”-vragen. Gewoon gedrag, opgestapeld tot het zichtbaar wordt.

Sommige planners doen daar bewust iets mee. In Finland is het gebruikelijk om na de eerste sneeuwval te kijken waar de voetsporen liggen voordat je beslist waar het pad komt. Virginia Tech heeft de paden op het centrale plein verhard op basis van de sporen die er al lagen. Eerst het gras, dan een winter wachten, dan beton storten waar de mensen echt gelopen hebben.

Pas op. Over dat laatste circuleert een verhaal dat je bijna overal tegenkomt: een universiteit die haar campus opende zonder één pad, een jaar wachtte en daarna de uitgesleten sporen verhardde. Maar datzelfde verhaal wordt ook verteld over Michigan State, Ohio State, Berkeley en nog een handvol andere instellingen, telkens in exact dezelfde vorm, alleen met een andere naam. Dat patroon is het handelsmerk van een broodje aap. Virginia Tech is het geval waar wel documentatie voor bestaat. Hetzelfde geldt voor de herkomst van de term: die wordt zowat overal toegeschreven aan de Franse filosoof Gaston Bachelard, maar niemand lijkt de passage in zijn boek te kunnen aanwijzen.

Waar ik het eigenlijk over wil hebben, is dit: ook een website heeft olifantenpaadjes. De zoekfunctie die drie keer vaker wordt gebruikt dan verwacht, omdat het menu niet doet wat gebruikers denken dat het doet. De contactpagina die bezoek krijgt langs een weg die niemand ontworpen heeft. De handleiding die niemand leest, omdat er een simpelere truc bestaat die gebruikers onder elkaar doorgeven. Dat zijn allemaal sporen in het gras.

En de reflex is dezelfde als bij dat grasveld. Je kunt denken: de gebruiker doet het verkeerd; we moeten het beter uitleggen. Of je kunt denken: mijn tekening klopte niet, en hier ligt gratis het bewijs. De eerste reactie kost je een handleiding die niemand leest. De tweede kost je een namiddag nadenken.

Maar maak het ook weer niet te braaf. Niet elk olifantenpaadje verdient verharding. Er zijn er die over een spoorbedding lopen, dwars door een stuk dat juist met rust gelaten moet worden, of die het voor de één handig maken ten koste van de ander. “De gebruiker heeft altijd gelijk” is even lui als “de ontwerper heeft altijd gelijk”.

Wat zo’n paadje je geeft, is dan ook geen antwoord. Het is een vraag, en die is behoorlijk ongemakkelijk: waarom loopt hier niemand waar ik dacht dat ze zouden lopen?