Je leert een woord dat je nog nooit gehoord had. Twee dagen later staat het in de krant, hoor je het in een gesprek naast je, en zegt iemand het aan tafel alsof het de normaalste zaak van de wereld is. Het woord was er altijd al. Jij was er niet.

Dat heeft een naam. Het Baader-Meinhof-fenomeen. En die naam is eigenlijk het hele verhaal, want hij slaat nergens op.

Oktober 1994, Minnesota

De St. Paul Pioneer Press had een lezersrubriek, Bulletin Board, waar mensen kleine observaties naartoe stuurden. In oktober 1994 schreef een lezer daar een stukje over precies dit: hij was de naam Baader-Meinhof binnen het etmaal twee keer tegengekomen, en vroeg zich af hoe dat kwam. Andere lezers herkenden het, de rubriek liep vol, en de term is blijven plakken.

Meer is het niet. De Rote Armee Fraktion, de Duitse extreemlinkse groepering rond Andreas Baader en Ulrike Meinhof, heeft met het verschijnsel zelf niets te maken. Ze was het voorbeeld dat die ene man die week toevallig in zijn hoofd had. Had hij twee keer iets over paardenbloemen gelezen, dan heette het nu het paardenbloemfenomeen.

Jarenlang was dat een verhaal uit de tweede hand. De inzender schreef onder een schuilnaam, en encyclopedieën hielden het op “een lezer van een krant in Minnesota”. Tot Terence Eden er in 2023 achteraan ging en het knipsel uit 1994 effectief terugvond. De man achter de schuilnaam is naar alle waarschijnlijkheid ene Terry Mullen, die zich jaren later in een reactie onder een blogstuk bekendmaakte.

Er bestaat een betere naam, en niemand gebruikt hem

In 2005 schreef taalkundige Arnold Zwicky van Stanford over hetzelfde verschijnsel en noemde het frequency illusion, frequentie-illusie. Beschrijvend, correct, en volledig kleurloos. Bijna niemand gebruikt het.

Wat we wel gebruiken is de naam van een terreurgroep, omdat iemand in 1994 een briefje naar zijn krant stuurde en gehoord werd. Daar zit voor mij de eigenlijke vondst. Een verschijnsel krijgt niet de naam die het verdient. Het krijgt de naam die er het eerst op geplakt is door iemand die toevallig een publiek had. De taalkundige komt elf jaar later en is te laat.

Wat er volgens de gangbare uitleg gebeurt

Zwicky wijst twee dingen aan die samenwerken, en geen van beide is een mysterie.

Het eerste is selectieve aandacht. Je brein zet een vlaggetje bij het nieuwe woord, en pikt het er voortaan uit tussen een hoop ruis waar het vroeger dwars doorheen keek. Het tweede is bevestigingsdrang. Elke keer dat je het woord tegenkomt telt mee als bewijs, en elke keer dat je het niet tegenkomt telt niet. Je houdt dus een lijst bij die alleen maar in één richting kan groeien.

Samen leveren die twee de onmiskenbare indruk dat de wereld veranderd is, terwijl alleen jij veranderd bent. Dat is een zin die makkelijk slim klinkt, maar probeer hem eens echt te voelen. De krant van gisteren lag er al. De gesprekken naast je waren er al. Het enige nieuwe in die hele situatie zit tussen jouw oren.

Let op. Schrijf er niet te veel wetenschap bij, en dat geldt ook voor mij. De twee mechanismen eronder zijn stevig onderzocht, maar het Baader-Meinhof-fenomeen als zodanig is vooral een goede beschrijving met een rare naam, geen apart gemeten effect met een eigen literatuur. Het is niet gek, het is alleen minder hard dan het klinkt.

Wat me achteraf nog het meest bevalt aan dit alles: het verhaal doet het zelf. Je gaat de komende dagen ergens Baader-Meinhof tegenkomen. In een podcast, in een ondertitel, in een gesprek waar je half naar luistert. En dan weet je niet of dat het fenomeen is, of gewoon dit stuk.