In het voorjaar van 1955 zat IBM France met een probleem waar geen enkele ingenieur mee kon helpen. De IBM 650 kwam naar Frankrijk, de eerste machine die ze in serie zouden verkopen, en niemand wist hoe je dat ding in het Frans moest noemen. “Calculateur” dekte de lading niet meer, want het was meer dan een rekenmachine. En “computer” klonk als een invasie.

Wat ze toen deden vind ik nog altijd het schoonste aan dit verhaal. Ze belden geen reclamebureau. François Girard, die bij IBM de publiciteit deed, dacht terug aan zijn oude professor aan de Sorbonne en schreef hem een brief.

Op 16 april 1955 antwoordde Jacques Perret, hoogleraar Latijnse filologie, met een zin die vandaag nog altijd geciteerd wordt: Que diriez-vous d’ordinateur ? Wat zou u denken van “ordinateur”?

Het woord bestond al

En dat is de wending. Perret verzon niets. Hij haalde iets terug.

Ordinateur stond al in het Frans. Het betekende: hij die orde aanbrengt. In kerkelijke context was de ordinateur degene die de wijding toediende, en het woord hing dus vooral rond in bisschoppelijke hoeken. Precies daarom kon het. De oude betekenis was zo goed als uitgestorven, het woord lag er werkloos bij, en dat is exact wat je nodig hebt als je iets wil recycleren.

Perret dacht trouwens eerst aan ordinatrice électronique. Het woord is dus rakelings langs een vrouwelijke vorm gescheerd.

Vondst. IBM France probeerde “ordinateur” eerst als merknaam te houden. Na enkele maanden lieten ze het los, omdat iedereen het toch al gebruikte. Een bedrijf dat een woord weggeeft omdat het te goed werkt, dat gebeurt niet vaak.

Wat er onderweg bijverzonnen is

Let op. Er circuleert een versie waarin de paus of het Vaticaan bezwaar zou hebben gemaakt tegen ordonnateur, waarna men er dan maar een i van maakte. Die vind je enkel in commentaren onder artikels, nergens in een document. Ook de vaak meegeciteerde regel dat Littré het woord opvoert als aanduiding voor God die orde in de wereld schept, geef ik met voorbehoud door: ik kon de ingang zelf niet inkijken. De kerkelijke betekenis staat wel vast.

Dat de volledige tekst van de brief moeilijk te pakken is, is op zich al veelzeggend. Het hele Franse woord voor computer hangt aan een papier van een halve bladzijde, bewaard omdat iemand bij IBM het niet weggegooid heeft.

En bij ons

Het Frans heeft een eigen woord en houdt het vol. Logiciel, courriel, octet. Bij ons is “computer” gewoon binnengewandeld en gebruiken we “rekenaar” hooguit met een knipoog. We doen daar meestal wat spottend over, maar er zit ook iets jaloers in.

Al blijft dit het beste stukje: het Franse woord voor de machine die alles door elkaar haalt, betekent letterlijk “hij die orde schept”.