Ik botste op een prentje. Zwarte achtergrond, witte letters, en onderaan een naam met gewicht.
The life you seek is hidden inside the discipline you avoid.
toegeschreven aan EpictetusHet leven dat je zoekt, zit verstopt in de discipline die je uit de weg gaat. Eronder een tekstje over de slaaf die filosoof werd, over zelfbeheersing, over toch gaan sporten als je geen zin hebt. En dan, halverwege, deze zin: het citaat heeft geen bewezen band met Epictetus. Waarna de tekst gewoon verder gaat alsof dat niets uitmaakt.
Ik heb geprobeerd het na te trekken. Het oudste dat ik vind, zijn posts op sociale media. Geen boek, geen vertaling, geen hoofdstuknummer. Wie het bedacht heeft, weet ik niet. Maar met een achtergrond in klassieke talen jeukt zoiets, dus heb ik het echte werk er nog eens bijgenomen.
Wie hij was
Epictetus werd rond het jaar 55 geboren in Hierapolis, in Frygië, het huidige Pamukkale in Turkije. Als jongen belandde hij als slaaf in Rome, bij Epaphroditus, een vrijgelaten slaaf die zelf secretaris van keizer Nero was geweest. Zijn naam is eigenlijk geen naam: epiktētos betekent zoveel als “bijverworven”. Ergens werd hij vrijgelaten, rond het jaar 89 verbande keizer Domitianus de filosofen uit Rome, en Epictetus begon een school in Nicopolis, in het noordwesten van Griekenland.
Epictetus heeft zelf geen letter geschreven. Alles wat we van hem hebben, komt van zijn leerling Arrianus, die de lessen neerschreef in de Gesprekken (de Diatriben) en er daarna een zakboekje uit distilleerde: het Encheiridion, letterlijk “wat je in de hand houdt”. Ook de echte citaten zijn dus notities van een student. Dat maakt een verzonnen citaat niet beter, maar het zet wel in perspectief hoe dun het ijs altijd al was.
Wat er echt staat
Het Encheiridion begint zo:
Τῶν ὄντων τὰ μέν ἐστιν ἐφ᾽ ἡμῖν, τὰ δὲ οὐκ ἐφ᾽ ἡμῖν. Van de dingen liggen sommige in onze macht, andere niet.
Epictetus, Encheiridion 1In onze macht: ons oordeel, onze impulsen, wat we willen en wat we afwijzen. Niet in onze macht: ons lichaam, ons bezit, onze reputatie, onze functie. Alles wat niet ons eigen doen is.
En daar wringt het prentje. “The life you seek” is een leven dat je wil bereiken. Een fitter lijf, een carrière, een droomleven. Discipline is dan de tol die je betaalt om er te geraken. Voor Epictetus ligt zo’n leven grotendeels in de tweede categorie, en wie zijn geluk daar legt, maakt zichzelf ongelukkig. In de Gesprekken zegt hij het droog: als ik iemand ongerust zie, vraag ik wat die wil. Want als hij niets wilde dat buiten zijn macht ligt, waarom zou hij dan ongerust zijn?
Discipline is bij hem geen weg naar iets anders. Het is de training van je oordeel zelf. Het doel zit er niet achter, het doel ís het.
De passage die er wél op lijkt
Het grappige is dat Epictetus wel degelijk een passage heeft over trainen als je geen zin hebt. Hoofdstuk 29 van het Encheiridion. Je wil winnen op de Olympische Spelen? Dan moet je je aan regels houden, op dieet, geen lekkers, trainen op vaste uren, in hitte en in kou, of je het nu wil of niet, en je overgeven aan je trainer zoals aan een dokter. Dat is pure motivatieprentjesstof.
Maar kijk naar hoe het hoofdstuk begint: bekijk bij alles wat je onderneemt wat eraan voorafgaat en wat erop volgt, en begin er dan pas aan. Anders begin je vol goesting en geef je het beschaamd op zodra het moeilijk wordt. En dan somt hij op wat er in de wedstrijd kan gebeuren. Je kan in een gracht geworpen worden, je arm uit de kom krijgen, je enkel verzwikken, stof happen, en na dat alles toch nog verliezen. Pas als je dat allemaal overwogen hebt en het nog altijd wil, dan mag je eraan beginnen.
Dat is geen “je droom ligt achter je discipline”. Dat is: reken eerst uit wat het kost, en besef dat de overwinning niet van jou afhangt. Misschien ontloop je die discipline wel omdat je het eigenlijk niet wil, en dan is het eerlijker om dat toe te geven dan om een prentje te delen.
Epictetus is ook weer niet tegen inspanning, en het nepcitaat heeft wel een verre echo in het echte werk. In hoofdstuk 51 zegt hij dat de wedstrijd nu is, dat de Spelen nu zijn en dat je niet langer kan uitstellen. Alleen gaat het daar over vooruitgang als mens, over hoe je oordeelt en handelt, niet over een doel dat je ergens in de toekomst wil halen. Hetzelfde werkwoord, een heel andere richting.
Waarom zijn naam
Een oude Griekse naam onder een zin werkt als een kwaliteitslabel. Wie het leest, voelt tweeduizend jaar wijsheid, en niemand gaat nakijken of die er ook echt in zit. Marcus Aurelius krijgt het nog harder te verduren; op Modern Stoicism noemen ze hem het boegbeeld van de verkeerd toegeschreven citaten. Epictetus is daarbij een extra dankbare keuze, want het verhaal van de slaaf die zichzelf vrij dacht, verkoopt zichzelf.
Echte citaten uit de oudheid hebben een adres. Encheiridion 5, Gesprekken 2.13, Brieven aan Lucilius 1. Staat er alleen een naam onder, zoek dan eerst naar het boek en het hoofdstuk voor je het deelt. Het Encheiridion staat volledig en gratis in een oude Engelse vertaling op Project Gutenberg, en je leest het in een halfuurtje.
Het mooiste antwoord op dat prentje komt trouwens van Epictetus zelf. Een indruk die binnenkomt, moet je volgens hem behandelen zoals de nachtwacht een voorbijganger: stop, laat eens zien wie je bent en waar je vandaan komt. Toon je teken.
Een citaat over de discipline die je uit de weg gaat, gedeeld zonder de discipline om na te kijken van wie het is.
